سلك نظام صورت واقعند . و مما ذكرنا ظهر مراد شيخنا الاقدم في رسالة سبيل الرشاد بقوله : « إنّ العناصر ليست بصورها باقية في المركبات و على تقدير بقائها ليست بأجزاء للمركبات » . از مطاوى مباحث گذشته از جهات متعدد دليل بر اتحاد ماده و صورت بيان شد . و نيز بيان كرديم كه نفس به چه اعتبار ، صورت تمامى و حقيقت متحد با مادهء بدنى است . و نيز بيان كرديم كه در حقيقت و وجود سعى - كه داراى مراتب و مظاهر و شئون متعدد است - هر مرتبهء دانى و نازل ، مادهء مرتبهء كاملهء حاصل از حركت طبيعى و تدريجى است . و هر مرتبهء عالى ، صورت تماميت مرتبهء دانى مىباشد . و طبايعى كه داراى تفنّن در وجود و صاحب مراتب عرضى و طولى در ظهور است ، داراى مواد و صور متعدد در مراتب طولى و در سلسلهء عرضى بدنى نيز داراى صور و مواد مختلف است و كذلك داراى اعضا و جوارح متعدد مىباشد و مركب است از قوا و مبادى افعال و مواد حامل اين قوا ، مجموع مركب ، نسبت به صورت محيط بر صور و مواد متعدد ، حكمى دارد و هر صورت قائم به ماده ، نسبت به صورت و ماده‌اى كه جزء مركب مىباشد حكمى دارد ، يعنى مجموع و مركب ، داراى حكمى است نسبت به اجزا و اجزا هر كدام با مركب مجموعى نسبتى دارند و كليهء آنها نسبت به اصل محيط بر آن نيز داراى حكمى مىباشند . صورت خيالى و نفس جزئى متعلق به بدن مادى مركب از اجزا و اعضاى متباين ، صورت كل و مبدأ تحصل و حقيقت متحصل و صورت نوعى مبدأ تعيّن نفس نباتى است و كليهء اعضا به آن تحصل دارند و اول صورتى كه از حركت جوهرى صورت مادى حاصل در بدن انسانى به وجود مىآيد و به اعتبار ذات مجرد و متحصل منسلخ از ماده ، براى تعلق تدبيرى صلاحيت دارد ، صورت خيالى و نفس جزئى حيوانى است كه حد مميز حيوان و نبات است و جهت ظهور